Trong tháng 3 damau.org sẽ tập trung vào các chủ đề giới tính, những vấn đề của phụ nữ và văn chương nữ quyền, khảo sát nữ quyền như đối tượng của nghệ thuật và các lãnh vực triết học, xã hội, tôn giáo, chính trị... Trong số này xin mời độc giả đi ngược dòng với Chu Shu Chen thế kỷ 12, đến thăm phòng riêng của Virginia Woolf, nghe khúc cầu hồn Akhmatova, lang thang vào tâm cảm hiện đại qua tác phẩm của Elfriede Jelinek, Denise Levertov và Sandra Cisneros. Đặc biệt văn chương Nam Dương đương đại với thể loại Tiểu-thuyết-Hương sastra wangi là một hiện tượng văn chương độc đáo với cách viết thẳng thừng, trực diện về những chủ đề đầy cấm kị trước nay như bản chất dục tính, đặc biệt là dục tính nữ, và thái độ phê phán về bạo động chính trị, áp bức và những bất công xã hội.
damau.org số 21 tiếp tục chủ đề của tháng 3: nữ quyền, phụ nữ và giới tính trong văn chương.
Sự thiếu vắng ngôn ngữ, như thể ngôn ngữ đã bị cắt lìa khỏi đời sống, là mật mã chung trong các sáng tác số này. Một dạng mật mã của câm lặng. Như lời nguyền của định mệnh trong truyện ngắn Câm của Lê Quỳnh Mai. Như áp bức tinh thần trong Kinh Thánh của Marguerite Duras. Như chọn lựa giữa câm và chết của một nhân vật trong Tiểu thuyết Hương. Như người đàn bà tuyệt hảo của Lưu Diệu Vân trong Truyện Cổ Tích Nữ Quyền có tất cả mọi thứ về ngoại hình, trừ khả năng được “nói thật,” vì nàng chỉ là hình hoạt họa được di động bởi “một con chuột” (mouse) của họa sĩ hoạt họa.
Bài nhận định "Những mảnh vỡ của bài trường ca" của Đinh Từ Bích Thúy tổng kết chủ đề "nữ quyền" trong văn chương trong các số damau.org 20, 21 vừa qua và kể cả số 22 này. Ban biên tập damau.org hy vọng sẽ sớm trở lại với đề tài này khi có cơ hội.
tổng kết chủ đề văn chương nữ quyền
(damau.org 20,21,22) Đinh Từ Bích Thúy
Da Màu số 22 là số thứ ba về chủ đề nữ quyền. Đây không phải là số kết thúc, khép cửa lại không gian của chủ đề, mà chỉ là trạm dừng nhìn lại—một khoảnh khắc lắng đọng để tự xét mình, cùng lúc chuyển bước đến những địa hạt liên hệ khác. Qua những sáng tác, tiểu luận, tác phẩm dịch thuật, truyện chớp, thơ, đã xuất hiện trong tháng Ba này, cũng là tháng ghi nhớ Lịch Sử Phụ Nữ (Women’s History Month), chúng ta đã thấy rằng ý niệm nữ quyền thật sự là một giang sơn bao quát—là Mạch Phôi Sinh, là motherlode cho nhiều đề tài khác trong văn chương.
Qua những sáng tác được đề cập trong bài, của những tác giả nam phái cũng như nữ phái, hình ảnh phụ nữ đã đưa ra nhiều suy tư có phương hướng siêu hình học (metaphysics), hoặc phổ quát, về ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử, và xã hội, đồng thời không quên đi khía cạnh giới tính hay sinh lý học. Gần đây nhất, trong bài thơ Những Mâu Thuẫn Nhỏ, Đỗ Lê Anh Đào đã kết hợp không gian gần gũi của quá khứ, gia thế, giới tính, tình dục với không gian công cộng của cuộc đời sáng tác và tranh đấu.
Như tôi đã trình bày trong Tâm Thư gửi nhà văn Kiệt Tấn, cái “nguy hiểm” ở đây không phải là sự trắng trợn khi phát biểu về tình dục, mà là chiều hướng lãng mạn hóa hoặc thẩm mỹ hóa dục vọng, hay chỉ nhìn thú tính qua lăng kính nghệ thuật mà chối bỏ khía cạnh “sơ đẳng” và “tận cùng” của nó. Phương tiện, mục đích nào trong văn chương hay đời sống, dù có chiều hướng lý tưởng hay lãng mạn, vẫn nên được chất vấn, phân tích.
tiểu luận Dr. Monika Arnez Nguyễn Đức Nguyên chuyển ngữ
Cuốn tiểu thuyết trên, ngoài việc dẫn đường cho sự xuất hiện của nhiều nhà văn nữ trên văn đàn, cũng là một dấu mốc quan trọng, đánh dấu sự thám hiểm khai phá những đề tài cấm kỵ trước nay như bản chất dục tính, đặc biệt là dục tính phái nữ, cũng như những lời chỉ trích mạnh bạo về sự bạo động chính trị, sự áp bức và những bất công xã hội.
Cuốn tiểu thuyết này, tác phẩm đầu tay của Dinar Rahayu, viết vào năm 2002, phần lớn diễn tả những kinh nghiệm đời sống tình dục của một số người có khuynh hướng bạo dâm ác dâm, sùng bái tình dục, có hành động loạn luân hoặc vướng tình trạng chuyển giới tính.
Thông báo dự định của DaMau.org về vấn đề nữ quyền khiến tôi nhớ ra là chưa đọc thấy tác-gia Nhật Bản nào thật sự có tiếng nói mạnh bạo rõ ràng đặt vấn đề nữ quyền đến mức như các nhà văn nữ Việt Nam hiện nay, trong số không-bao-nhiêu những tác-gia Nhật Bản mà tôi được biết.
phỏng vấn Deborah Treisman thực hiện Hải Ngọc chuyển ngữ
chúng ta cố phớt lờ đi những mối nguy hiểm náu mình trong những kinh nghiệm hàng ngày; chúng ta cố né tránh chúng và đi qua chúng. Nhưng đồng thời chúng ta, tất cả, đều bị mê hoặc bởi những gì “không nhìn thấy được” và sự mê hoặc này trở thành lực thúc đẩy trong tác phẩm của tôi. Thông qua một quá trình mà chúng ta gọi là “tiểu thuyết”, những thứ mà bình thường không thể nhìn thấy được bắt đầu có một hình thức...
Nếu họ chỉ mới thử phác họa lên những nét đại cương về một khái niệm triết lý của “Đàn Bà” hay nữ tính, họ đã liều lĩnh ràng buộc khái niệm đó với những quan điểm mà chung cuộc cũng lấy từ những ẩn dụ, về mặt lịch sử, nam phái đã từng dựng lên về phái nữ. Những triết gia này thường không tham dự, hoặc nếu có lên tiếng thì với lời lẽ đầy biện hộ hay chối từ, mỗi khi họ đánh bạo nhảy vào cuộc đối thoại về triết học.
chân dung tác giả Judith Wright Thường Quán giới thiệu
'Judith Wright vẫn được biết tới như “lương thức của nước Úc”, một con người hoạt động không mệt mỏi cho môi sinh và cho thổ dân. Tuy nhiên, chính thơ ca của bà sẽ được ghi nhớ nhất, ấy là giọng thơ đã giúp tạo thành ý thức quốc gia kinh qua những giai đoạn trưởng thành của bà mà cũng là của toàn xã hội Úc.'
Nhưng quả nhiên là thơ đang bị đe dọa, giống như trái đất này đang bị đe dọa. Nó bị đe dọa vì những triết thuyết dấy sinh từ lòng tham. Chủ nghĩa duy vật, thuyết thuần lý, chủ nghĩa duy hành vi là đối nghịch của cả thơ ca lẫn sự tồn tại của địa cầu.
Những cộng đồng da đen, và đặc biệt là những cộng đồng nghèo khó, họ thường có lòng ngờ vực và không xem trọng phong trào tranh đấu nữ quyền. Đa số vẫn tiếp tục mơ ước về một cuộc nâng cao chủng tính, trong đó họ dành ưu tiên cho những nhu cầu của đàn ông, và chấp nhận những ý niệm cố định về vai trò nam nữ.
Em nứng óa nhận định Đinh Linh Đỗ Lê Anhdao chuyển ngữ với chú thích của Đinh Từ Bích Thúy
Vào năm 2000, John Balaban xuất bản Hương Vị Mùa Xuân: Thơ Hồ Xuân Hương (Spring Essence: The Poetry of Hồ Xuân Hương). Bìa sách in hình một thân người đàn bà hở hết vú, chắc là Đông Phương, dấu mặt sau một cái chiêng hay cái chảo. Chỉ còn thiếu mấy miếng chả giò và hình xâm con rồng trên da.
Vào một buổi sáng tháng 11 năm 2004, một buổi sáng mát lạnh, như lệ thường, Theo Van Gogh cỡi chiếc xe đạp dọc theo con đường Linnaeusstratt ở thành phố Amsterdam. Ông không biết là có một thanh niên người Morroco tên là Muhammad Bouyeri, núp sẵn bên đường, thủ một khẩu súng và hai con dao đồ tể. Khi thấy ông đạp xe qua, gã lẳng lặng móc súng, bước xuống đường, bắn vào người Van Gogh. Ngã xuống đất, Van Gogh nhìn lên và nói với Bouyeri khi thấy gã bước đến gần: “Có thể nào mình nói chuyện được không?”
Chủ nghĩa nam nữ bình quyền/cấp tiến ở Mỹ thường nhấn mạnh vào việc thông hiểu nguồn gốc của những thói tục xã hội, để tìm ra cách xen vào và thay đổi chúng. Đấy là lý do tại sao tôi gọi nó là “thực tế”: phần nhiều suy nghĩ của phong trào nam nữ bình quyền Mỹ là để hoàn thành công việc, lý thuyết hóa để cho một hoạt động hay thay đổi xã hội có thể xảy ra.
Và bằng tất cả cố gắng và lòng nhiệt thành, mỗi người chúng ta sẽ góp một phần nhỏ bé để để lại cho thế hệ đi sau những con đường quang đãng, thoáng sạch hơn, cũng như để lại cho những đứa con món quà quý giá nhất mà chúng sẽ mang theo suốt đời đó là tình thương yêu của người mẹ.
Vì thân thể yếu đuối hơn, vì tâm hồn nhu mì hơn, phụ nữ đã bị người ta coi khinh. Tôn giáo nào cũng đều có tiếng vang của sự khinh rẻ ấy... Nói tóm lại, trước người đàn bà, đạo Khổng cũng như tôn giáo khác, bị hai tính tình nó đàn áp: lòng khinh bỉ và lòng sợ hãi. Hai tính tình không thể có, nếu cụ Khổng biết nhận rõ rằng đàn bà cũng như đàn ông, cũng là người, cũng có đủ quyền sống của một người.
Không những gay gắt, mà giọng văn của ông còn là một cách viết hoàn toàn vắng bóng sự kính trọng cho người đồng nghiệp khác phái. Tôi thất vọng vì sau hơn 30 năm ở nước ngoài, chúng ta vẫn chưa thoát ra khỏi những lối nhìn hẹp hòi, những biên giới hà khắc đã đầy ải và dìm dập chúng ta trong tình cảnh tù đầy và lạc hậu kinh niên.
Có đôi lúc tôi thắc mắc tự hỏi tại sao phụ nữ thời đại chúng tôi phải viết và họ đã viết gì? Nhu cầu nào đã thúc đẩy họ cầm viết, động lực nào bắt họ ngồi xuống bàn phím, thoăn thoắt gõ những con chữ trôi bập bềnh trên giòng tư tưởng.
Trốn chạy trích đoạn tiểu thuyết Alice Munroe Lưu Diệu Vân chuyển ngữ
Những khung cửa sổ to tướng dựng nên vách tường nghiêng hướng nam của căn nhà. Sylvia ngước lên và bị choáng ngợp bởi ánh dương ẩm hơi nước vừa ló dạng - hoặc cũng có thể cô bất ngờ bởi hình ảnh của Carla, chân trần, tay trần, trên chóp thang, khuôn mặt viền vòng những lọn tóc màu hoa bồ công anh còn quá ngắn để tết thành bím.
trích đoạn tiểu thuyết Andrea Dworkin Lưu Diệu Vân chuyển ngữ
Tôi nhận ra mình không thể trở thành đàn bà của bất cứ người đàn ông nào, kể cả anh; tôi phải sống liên thông với thế giới, khai thác và tận dụng sức mạnh của mình để theo đuổi ý tưởng, ý tưởng là không một người đàn ông nào biết sanh sản. Tôi biết là mình đã tìm được đức tin chân chính.
Vết cắt khổ nhục trích đoạn tự truyện Ayaan Hirshi Ali Vi Lãng chuyển ngữ
Trường dạy kinh Koran là một căn nhà nhỏ lụp xụp ở cuối đường. Những học trò khác đến từ vùng lân cận. Lúc đầu, tôi vui lắm. Tôi học được cách pha mực từ than, nước, trộn với ít sữa, để viết mẫu tự Ả rập trên những tấm bảng gỗ dài. Tôi bắt đầu học kinh Koran, từng câu một, thuộc lòng. Tuổi đó, làm những việc người lớn như thế, thật là thích thú.
Saman trích đoạn tiểu thuyết Ayu Utami Đỗ Lê Anhdao chuyển ngữ
Tôi thật là con cháu của người tí hon. Tôi từng sống ở một trại toàn phụ nữ nơi trẻ con đứa nào cũng nhảy múa. Chung quanh trại là những đồi có những người khổng lồ sinh sống: con yêu tinh với cái quai hàm lồi, con yêu tinh với mái tóc bốc cháy, con yêu tinh màu xanh, con yêu tinh với cái mũi hình cà tím, con yêu tinh với cái mũi hình cà rốt, con yêu tinh với cái mũi hình củ cải.
Cái phòng riêng tùy bút Virginia Woolf Trịnh Y Thư chuyển ngữ
Nhưng các bạn có thể vặn hỏi lại tôi chúng tôi yêu cầu bà nói chuyện về người nữ và văn học—chuyện đó dính dáng gì đến cái phòng riêng tây nào ở đây? Tôi sẽ cố giải thích điều này cho các bạn rõ.
Một cuối năm tỉnh giấc. Lũ tuyết phờ phạc như đám ma có đoàn người mặc tang phục trắng. Với những giọt lệ trong những bờ mắt chừng như đã trắng dã. Qua ô cửa. Nhìn cuộc đời đổ nghiêng, khi lòng đường cô đặc lạnh lùng.
Mình đọc tham khảo cả một cuốn sách dày “Sáu lần gặp Putin” chỉ để rút ra câu hỏi hơi... cà chớn, “Tại sao có nhiều người chức càng cao bụng càng to?” Mình sẽ hỏi về những trăn trở, âu lo, những buồn vui vô cớ, mối tình đã qua, rung động đầu đời... mấy cái này coi bình thường vậy mà ăn khách lắm, mới mẻ lắm, đồng nghiệp chưa làm...
Các tác giả tham gia kỳ này: Nguyễn Viện, Đỗ Kh. & Nguyễn Xuân Hoàng
- Có sự khác biệt giữa dâm thư (pornography) và văn chương gợi cảm (erotica) không?
- Những yếu tố gì đã phân biệt hai thể loại này?
- Ở thông điệp nội dung hay ở khía cạnh nghệ thuật? Ở tài nghệ (hoặc sự vụng về) của người viết?
Phải nói rằng khi ngồi trước mặt màn hình của chiếc computer tôi đã hết sức đắn đo giữa sự lợi hại, có ích hay không có ích cho độc giả khi tiếp tục bàn luận về một vấn đề hết sức nhạy cảm của hai phái nam nữ đó là vấn đề tình dục. Một vấn đề tưởng như đơn giản mà phức tạp, tưởng như dễ mà khó...
Từ bao thế kỷ qua, nếu nguời phụ nữ Việt đã lên tiếng, thì vẫn là những tiếng nói bị... đô hộ. Những tiếng nói và hình ảnh phụ nữ thường bị tách rời ra khỏi thể xác, hay bị giới trí thức lãnh đạo đàn ông bắt ở trong vị trí tháp tùng (gái điếm, cung phi, vợ và con gái cần răn dạy). Trong không khí áp bức này, nỗi buồn hiện sinh của Nguyễn thị Hinh (bà Huyện Thanh Quan) trong “Qua Đèo Ngang"--một bài được chọn trong tuyển tập--vẫn là nỗi buồn đài các và u tịch của một con người trí thức, tuy có học (hay chính vì có (nho) học), đã không biểu lộ bản sắc đàn bà.
Con gái của tôi là một loài vật mềm mại và tàn phá: nó thức giấc và khóc một cách đắng cay vào trong bóng tối, đập đầu nó vào tường và hàng rào, cắn đuôi mèo con, bên cạnh cha tôi thì nó run rẩy không ngừng.
Đây là sức lực cánh tay anh biết
vòng cung thân thể đây là ngực tôi
tinh thể chính xác của hai đôi mắt.
Đây là cây hoang của máu đang mọc
hoa hồng xếp cánh, hoa hồng tinh vi.
Khi yêu bà. Ông lý luận Tình Yêu đi đôi với Dục Tính mới là tình yêu đích thực để thuyết phục bà lên giường trước khi cưới. Nhưng đã khá lâu viện dẫn công việc bận rộn gây mệt mỏi sau giờ làm việc. Ông không còn lý luận Tình Yêu phải đi đôi với Dục Tính nữa.
Sẽ có thời con trai Việt Nam đua nhau ghi danh học lớp Nữ Quyền. Họ học không phải do theo “mốt,” mà vì nhu cầu tiến thân cấp bách.
There will be a time when Vietnamese boys and men fall over each other to sign up for classes on feminism. They do not sign up merely to follow a trend, but to satisfy a urgent need to better themselves.
Lỗ Vận với Tôi truyện thình lình/phóng tác Đinh Từ Bích Thúy
Sáng nào cũng vậy, sau khi pha cà phê cho tôi, chàng nắn nót viết cho tôi mấy giòng chữ trước khi chàng đi làm. “Anh Thư, chúc chị một ngày thật đẹp. Em sẽ mau về để làm chị vui.” Những chữ chàng viết ngày nào cũng như ngày nào. Chúng chỉ thay đổi có một lần từ dạo trước. Năm ngoái, chàng viết trịnh trọng, “Tôi sẽ về để phụng sự bà.”
Tôi đã nói rồi. Cô ấy là người đàn bà lý tưởng. Cô ấy là super wife, super mom, super woman. Cô ấy làm chủ đời sống và mọi thứ liên hệ. Cô ấy không cần ai giúp đỡ. Đề nghị giúp đỡ rất có thể làm tổn thương cô ấy.
Cô khuyên tôi nếu muốn đỗ cao nên viết luận văn tốt nghiệp về vợ Khổng Tử. Người ta hay nói đằng sau mỗi vĩ nhân là một người đàn bà vĩ đại, cô dẫn chứng: đằng sau Bill Clinton là Hillary (cũng có thể ngược lại), đằng sau (hoặc bên trên) Mao Trạch Đông là Giang Thanh. Simone de Beauvoir thì đi song song khoác tay J.P. Sartre.
Kinh Thánh truyện ngắn Marguerite Duras Hải Ngọc chuyển ngữ
Bao giờ cũng thế, anh nói với cô về Chúa, về sức lôi cuốn vĩnh cửu của ý niệm Chúa đối với con người. Còn cô, cô không tin Chúa; cô hoàn toàn không cảm thấy cần phải tin vào Chúa. Cô biết, rằng có người tin Chúa, có người cảm thấy cần phải tin vào Chúa. Cô không tin rằng cả đời của cô sẽ chôn chân tại tiệm bán giày; cô tin rằng cô sẽ lấy chồng và có những đứa con.
Ngày gặp người đàn ông có đôi mắt đẹp che khuất dưới hàng mi rậm. Biết mình không là đá. Tôi muốn nói với anh bằng ngôn ngữ của loài người khi yêu nhau. Nhưng lại không có khả năng diễn tả được những cảm nhận phát xuất từ trái tim của một người câm.
Thỉnh thoảng nàng lại không thể nào nhớ nổi tên mình là gì. Chuyện này thường xảy ra khi ai đó bất ngờ hỏi tên nàng. Chẳng hạn, lúc nàng đang ở một cửa hàng thời trang để sửa lại gấu của một chiếc váy, cô nhân viên bán hàng hỏi: “Xin chị cho biết tên mình?”, đầu óc nàng bỗng nhiên hoàn toàn trống rỗng.
“Nếu bào thai này là con trai thì cơ quan sinh dục ngoài của nó đang bắt đầu hạ xuống từ khoang bụng.” Giọng của chị khi miêu tả đứa bé thật lạnh. Và có cái gì đó không ổn trong những từ mà chị dùng – “bào thai”, “cơ quan sinh dục ngoài”, “khoang bụng” – nó có cái gì đó không thích hợp lắm với một bà mẹ đang đợi đến kỳ sinh nở.
truyện ngắn Annette Sanford Lưu Diệu Vân chuyển ngữ
Có lẽ là tôi thích được một mình, tôi đang trau dồi trí tuệ, đang ngẫm nghĩ về trạng thái của vũ trụ. Tôi có thể nói thật nhiều điều, nhưng không có ai lắng nghe khi tôi lên tiếng, nên tôi đã không nói gì. Vẫn có nói. Tuy rằng không thường xuyên. Và điều đó khiến mọi người lo lắng.
“Cô ưng ngài mô? Khách ưa ngài ni nè.”
Tôi lắc đầu, chỉ tay vào chân dung thứ nhì. Gã nói: “Thứ ni đắt khách lắm, bận suốt đêm rồi.”, xong chép miệng thêm: “Đêm bảy ngày ba vào ra không kể. Muốn thì phải chờ 3 đêm nữa.”
Tôi biết bà đang nghĩ gì trong đầu. Chắc bà cho tôi là một người mất thăng bằng. Hay có thể là bà cho tôi đang tìm cách lừa bà, để một ngày nào đó tôi sẽ chiếm đoạt nguyên cả anh Minh. Không, không bao giờ tôi cần nguyên một người đàn ông cả, tôi chỉ cần một nửa thôi.
Như tôi đã trình bày trong Tâm Thư gửi nhà văn Kiệt Tấn, cái “nguy hiểm” ở đây không phải là sự trắng trợn khi phát biểu về tình dục, mà là chiều hướng lãng mạn hóa hoặc thẩm mỹ hóa dục vọng, hay chỉ nhìn thú tính qua lăng kính nghệ thuật mà chối bỏ khía cạnh “sơ đẳng” và “tận cùng” của nó. Phương tiện, mục đích nào trong văn chương hay đời sống, dù có chiều hướng lý tưởng hay lãng mạn, vẫn nên được chất vấn, phân tích.
Từ bao thế kỷ qua, nếu nguời phụ nữ Việt đã lên tiếng, thì vẫn là những tiếng nói bị... đô hộ. Những tiếng nói và hình ảnh phụ nữ thường bị tách rời ra khỏi thể xác, hay bị giới trí thức lãnh đạo đàn ông bắt ở trong vị trí tháp tùng (gái điếm, cung phi, vợ và con gái cần răn dạy). Trong không khí áp bức này, nỗi buồn hiện sinh của Nguyễn thị Hinh (bà Huyện Thanh Quan) trong “Qua Đèo Ngang"--một bài được chọn trong tuyển tập--vẫn là nỗi buồn đài các và u tịch của một con người trí thức, tuy có học (hay chính vì có (nho) học), đã không biểu lộ bản sắc đàn bà.
Tôi đã nói rồi. Cô ấy là người đàn bà lý tưởng. Cô ấy là super wife, super mom, super woman. Cô ấy làm chủ đời sống và mọi thứ liên hệ. Cô ấy không cần ai giúp đỡ. Đề nghị giúp đỡ rất có thể làm tổn thương cô ấy.